Làn sóng rời bỏ ‘bát cơm sắt’ tại Trung Quốc: Tự do hay bẫy sinh tồn?

Nội dung chính

Làn sóng rời bỏ “bát cơm sắt” đang tạo nên một cuộc chuyển dịch lao động khổng lồ tại Trung Quốc khi hàng triệu người trẻ quyết định từ bỏ sự ổn định để theo đuổi công việc tự do.

Tại các bệnh viện đông đúc ở Quảng Châu, hình ảnh Zhao Xiaoyu (25 tuổi) không còn trong bộ blouse trắng mà đang tất bật hỗ trợ bệnh nhân làm thủ tục là minh chứng rõ nét nhất. Dù sở hữu bằng cử nhân điều dưỡng, cô hiện là một “hộ tống y tế” toàn thời gian. Thay vì gò bó trong giờ hành chính, Zhao kiếm được khoảng 6.000-8.000 nhân dân tệ mỗi tháng thông qua các nền tảng số, đổi lấy sự chủ động về thời gian dù phải chấp nhận những bất định về thu nhập.

Cuộc xoay trục lịch sử của 247 triệu lao động

Số liệu tính đến quý III/2025 đã phác họa một bức tranh đáng kinh ngạc: có khoảng 247 triệu người đang làm việc theo mô hình linh hoạt (gig economy), chiếm tới 30% tổng lực lượng lao động. So với con số 200 triệu vào năm 2021, sự gia tăng này cho thấy một sự thay đổi tư duy nghề nghiệp sâu sắc. Thế hệ trẻ, đặc biệt là nhóm dưới 24 tuổi, đang dần quay lưng với khái niệm “bát cơm sắt” – những vị trí biên chế trọn đời vốn là lý tưởng của nhiều thập kỷ trước.

Nguyên nhân của sự dịch chuyển này đến từ áp lực kép: một mặt là sự cạnh tranh khốc liệt khi số lượng sinh viên tốt nghiệp lập đỉnh mới, mặt khác là sự kiệt quệ về tinh thần trước văn hóa làm việc “996” (làm việc từ 9 giờ sáng đến 9 giờ tối, 6 ngày mỗi tuần). Thay vì bị vắt kiệt sức lực trong các văn phòng truyền thống, họ tìm đến hai thái cực của nền kinh tế gig:

Nhóm lao động vật lý: Tài xế công nghệ, giao hàng, hộ tống y tế.
Nhóm lao động số (Digital Nomads): Livestream, sáng tạo nội dung, lập trình viên từ xa hoặc thiết kế đồ họa.

Andrew Liu, một lập trình viên 29 tuổi, đã rời bỏ các tập đoàn Internet lớn để phát triển AI từ xa với thu nhập lên tới 500.000 nhân dân tệ/năm. Ngược lại, Bruce Tang (24 tuổi) lại tận dụng sở thích xê dịch để trở thành “bạn đồng hành du lịch”, thu về mức lợi nhuận đáng kể mỗi ngày từ việc lên lịch trình và chụp ảnh cho khách.

Làn sóng lao động linh hoạt tại Trung Quốc — Khoảng 1/3 lực lượng lao động tại Trung Quốc đã chuyển sang các mô hình công việc linh hoạt dựa trên nền tảng số. (Ảnh: ET)

Mặt tối của nền kinh tế “làm mọi thứ”

Tuy nhiên, đằng sau hào quang của sự tự do là một thực tế khắc nghiệt. Đối với một bộ phận lớn, việc chuyển sang làm tự do không phải là lựa chọn đam mê mà là một “chiến thuật sinh tồn” khi thị trường việc làm chính quy đang chậm lại. Trên các nền tảng như Xianyu, một nền kinh tế siêu nhỏ hình thành, nơi người trẻ rao bán mọi thứ từ dịch vụ dắt chó đi dạo, đổ rác hộ cho đến cả dịch vụ “trò chuyện đêm khuya”.

Sự phân hóa giàu nghèo trong nền kinh tế này là cực kỳ lớn. Khảo sát năm 2025 chỉ ra rằng gần 80% lao động nền tảng chỉ kiếm được dưới 2.000 nhân dân tệ mỗi tháng – thấp hơn mức trung bình quốc gia. Thậm chí, ngay cả những ngành nghề danh giá như y bác sĩ cũng không đứng ngoài cuộc. Do thu nhập sụt giảm từ 30-40%, không ít nhân viên y tế buộc phải chạy xe giao đồ ăn sau giờ làm để trang trải chi phí sinh hoạt và nợ nần.

Điều này biến nền kinh tế gig thành một “lưới an sinh bất đắc dĩ” hơn là một lối sống thượng lưu. Người lao động đang bám víu vào những công việc tạm thời để duy trì sự tồn tại cơ bản.

Nền kinh tế gig và áp lực an sinh xã hội — Nền kinh tế gig đang trở thành cứu cánh cuối cùng cho hàng triệu người lao động trong bối cảnh việc làm ổn định dần thu hẹp. (Ảnh: Young Post)

Vùng xám pháp lý và sự can thiệp từ chính phủ

Rủi ro lớn nhất của mô hình này chính là sự thiếu vắng các cơ chế bảo vệ. Hầu hết lao động tự do đều không có hợp đồng, không bảo hiểm y tế, không lương hưu và không trợ cấp thất nghiệp. Họ phải tự gánh vác mọi chi phí an sinh từ túi tiền cá nhân, tạo nên một “vùng xám pháp lý” đầy rủi ro.

Trước tình hình này, chính quyền Trung Quốc đã bắt đầu có những động thái quản lý quyết liệt. Kế hoạch 12 điểm được công bố vào tháng 4/2025 nhằm thiết lập hành lang pháp lý cho hơn 200 triệu lao động thời vụ. Các trọng tâm bao gồm:

Đảm bảo công bằng thu nhập: Kiểm soát các nền tảng công nghệ để tránh việc ép giá lao động.
Minh bạch hóa thuật toán: Mở “hộp đen” phân bổ công việc để tránh sự thao túng của AI đối với thu nhập con người.
Gỡ bỏ rào cản hành chính: Cho phép lao động linh hoạt tiếp cận bảo hiểm y tế và lương hưu mà không bị ràng buộc khắt khe bởi hộ khẩu.

Sự trỗi dậy của nền kinh tế gig không còn là một xu hướng nhất thời, mà đã trở thành cấu trúc bền vững của thị trường lao động hiện đại. Với nhiều người, câu hỏi không còn là “muốn tự do hay không”, mà là làm sao để tồn tại trong một thế giới mà sự ổn định đang trở thành thứ xa xỉ phẩm.

Bạn nghĩ sao về xu hướng này? Liệu làm việc tự do có thực sự là chìa khóa cho sự nghiệp tương lai hay chỉ là một giải pháp tạm thời? Hãy chia sẻ quan điểm của bạn dưới phần bình luận!